Bart Goderis – Bio-geïnspireerde professor

Bart is onderzoeker aan de Katholieke Universiteit Leuven in het departement Chemie.  Akkoord, de techniek alleen zal niet borg staan voor een duurzame wereld.  Deze man draagt in elk geval zijn steentje bij…


Beste Lezer, voor u aan deze tekst begint, best eerst even de algemene inleiding op deze interviewreeks lezen...

Bart Goderis in de Logische niveau’s

Context

Ik ben professor aan de universiteit van Leuven.  Als professor heb je 3 taken: onderwijs, onderzoek en dienstverlening.  Bij alle proffen heeft dat een ander gewicht, bij mij ligt momenteel de focus op onderzoek.

Ik ben van opleiding organische chemist, maar heb me gaandeweg meer geprofileerd als fysico-chemist.  Daarbij bestuderen we de relatie tussen de (nano)structuur en de eigenschappen van zogenaamde ‘zachte materie’.  Kunststoffen onder andere behoren tot die materiaalklasse.  Kunststof is een oud begrip: het is iets wat – bij wijze van spreken – niet aan de bomen groeit, maar chemisch wordt samengesteld.  Polymeren is een meer juiste benaming.

 

Eén molecule vertakt (poly)ethyleen

De meeste kunststoffen gebruiken aardolie als grondstof.  Ik heb een doctoraat gemaakt over polyethylenen dat een productie kent waarmee je jaarlijks verschillende keren de aarde kan inpakken  Mijn doctoraat was een project in samenwerking met DSM, waar ik nadien dan ook ben gaan werken.

In de jaren 2000 was DSM nog behoorlijk aardolie gebaseerd, maar kort nadat ik bij DSM ben weggegaan, hebben ze bijna alle petrochemische activiteiten verkocht en heeft DSM een ecologische ommezwaai gemaakt, de duurzame groene kaart getrokken.

Enkele jaren later was er gelegenheid binnen de KU Leuven om materiaalonderzoek via Röntgenstraling zoals geproduceerd door de deeltjesversneller (ESRF) in Grenoble uit te bouwen.  Onderzoeken zit in mijn bloed, dus daar ben ik op ingegaan. Sinds vorig jaar ben ik vast aangesteld.

Gedrag

Physico-chemie

Ik werk in de afdeling moleculaire- en nanomaterialen met als specialisme polymeerwetenschappen.  Ik doe niet de klassieke chemie, ik doe physico chemie, waar je een gegeven molecule bekijkt en onderzoekt wat hun eigenschappen zijn wanneer ze in interactie komt met andere molecules.  De manier waarop ze stapelen, ordenen in functie van omgevingsfactoren zoals temperatuur, druk, rek, …

Structuren analyseren van materialen

Klassieke chemisten maken/analyseren de molecules, ik bekijk hoe de eigenschappen van materialen afhangen van hoe de moleculen ze gestapeld of hoe we langs een manipulatie van die stapeling de eigenschappen van de stoffen kunnen manipuleren.

Deze moleculen hebben een structuur op nanometerschaal (10E-9 meter).  Die kan je enkel bekijken via straffe microscopen of met Röntgenstralen zoals deze die je krijgt van bijvoorbeeld een deeltjesversneller.  Je krijgt via zo een apparaat informatie over de structuur van molecules op heel korte tijdsschaal, bijvoorbeeld tijdens het opwarmen van een materiaal kan je de verandering in structuur volgen op secondenniveau.

Bio-based materialen

Ik doe onderzoek aan bio-based materialen en (nano)composietmaterialen.

Ik heb voor mezelf 2 domeinen uitgepikt waar ik de nadruk op leg:

1) Bio-based materialen

Er zijn twee routes om zogenaamde bio-based materialen te maken:

a) Ofwel kan je tevreden zijn met het materiaal (de polymeren) zoals het zich aandient in de natuur, maar meestal is dat niet goed genoeg.  Er werden ooit bio-based shampoo flesjes gemaakt die op een bepaald moment desintegreerden, kapot gingen op een moment dat ze dat (nog) niet dienden te doen.  Ook zijn plantpolymeren vaak niet opgewassen tegen hoge temperaturen (zoals onder de motorkap van een auto) of zout water (bvb strooizout op de wegen).  De natuurlijke polymeren dienen dus bijgeschaafd te worden als je ze op niet-natuurlijke plekken wil inzetten.

b) je kan de natuurlijke molecules in stukjes hakken om nadien samen te stellen tot nieuwe materialen.  Dan heb je een echte kunststof gemaakt, gebaseerd op natuurlijke, duurzame bronnen.  Je moet natuurlijk steeds zien dat je energiehuishouding in orde is, dat je er niet té veel energie instopt om de producten op grote schaal te maken, want dat is ook niet duurzaam.  Dit doen we via een Life Cycle Analysis en we kijken ook wat er mee gebeurt op het einde van zijn leven. Het Cradle to Cradle (http://) principe zit in sommige van onze projecten van in het begin ingebakken.

2) Duurzame composieten

Bij materialen heb je taaiheid en stijfheid nodig.  Die twee zijn meestal niet zo compatibel, daarom werken we met samengestelde materialen.  Daarvan verbeteren we de structuur zodat ze een goede stijfheid, taaiheidsbalans verkrijgen. Bij het ontwerpen van dergelijke stoffen dient de natuur vaak als goed voorbeeld.

We proberen die zodanig te ontwerpen dat we minder materiaal nodig hebben; materiaal dat vaak olie-gebaseerd is.  Je kan zo bijvoorbeeld lichtere vliegtuigen bouwen, die dan minder brandstof verbruiken dus weer een duurzame inslag.  Voor sommige producten zal je waarschijnlijk nooit beroep kunnen doen op bio-based materialen, laat ons dan trachten die zo goed mogelijk te maken.

Multidisciplinair werken

De meeste projecten worden aangepakt door multidisciplinair teams.  We hebben bio-ingenieurs met kennis en kunde van het analyseren van natuurlijke molecules (vaak zijn dat voedingschemisten), procestechnologen, pure chemisten die zorgen voor de synthese van nieuwe moleculen of gepaste katalysatoren ontwikkelen, mensen in mijn onderzoeksgroep bekijken hoe de eigenschappen gekoppeled zijn aan de structuur en er zijn collega’s die kaas gegeten hebben van composietmaterialen.

Er zijn ook teamgenoten die de life cycle analyse uitvoeren en de economische haalbaarheid doorrekenen.

Co-constructief werken

Hier beweeg ik me graag in, in zo’n multidisciplinair team: het leren van een ander, het co-creatieve.

Voor een gegeven project hadden we onze eerste vergadering ooit op een vakantiedag en de lokalen van de univ waren niet verwarmd.  Eén van de mensen van het team stelde de kantine van zijn atletiekclub ter beschikking voor de brainstormsessie.

Dat was zalig, een heel andere omgeving met zicht op het sportveld, de koffie die staat te pruttelen…

Boldly go where no man has ever gone before.

 

Tarwe als basismateriaal

Aan de universiteit moet je nieuwe dingen doen.  Bio based materials is een huzarenstukje: de basismaterialen zijn niet goed genoeg voor wat men ze wenst te gebruiken, dat is dus een uitdaging.  Als academicus moet je dus verder willen gaan dan wat men denkt dat mogelijk is.

Middelgrote chemische bedrijven durven makkelijker de handdoek in de ring gooien wanneer iets niet onmiddellijk lukt.  Wij durven daar dan wel aan werken, onze tijdshorizon is normaal gezien wat verder dan voor klassieke bedrijven, en wij kunnen makkelijker multi-disciplinaire teams samenstellen.

Doorsnedes maken

Het samenstellen van nieuwe teams wordt nu enorm gestimuleerd door de universiteit, dat is vrij recent. Ik durf stellen dat ik daar flink toe bijdraag.

Vroeger had je de klassieke structuren van faculteiten en departementen.  Nu heb je hierboven kenniscentra waarin expertises nuttig worden samengelegd, bijvoorbeeld het Leuven Materials Research Centre.  Daar zijn 5 speerpunten gedefinieerd, waar ik zelf actief ben in de lijn bio-based materialen (waar je als vooruitstrevende materiaalgroep niet aan kunt voorbijgaan), en de lijn composieten.  Allebei hebben een duurzaamheidsaspect, duurzaamheid staat bovenaan de lijst van dingen die onontbeerlijk zijn.

Vaardigheden

Doorzettingsvermogen, creativiteit en intelligentie.

Dit zijn de klassiekers, en kom je overal tegen.  Je hebt ze natuurlijk nodig om goed onderzoek te voeren.

Leiderschap, Teamwork stimuleren & coachen

Als je kijkt wat er nu van de doctoraatsstudenten verwacht wordt, is er nu meer nodig dan de 3 voorgaande.  Nu komt daar leiderschap en teamwork bij, dit moet ontwikkeld en gestimuleerd worden binnen de eindtermen van een doctoraatsstudent.  Want dit zal heel belangrijk zijn voor het verdere leven, na het doctoraat.  Ik probeer de projecten te organiseren zodat bovenvermelde aspecten ook voldoende aan bod komen.

Bezielen

Bezieling, dat is iets dat je hebt, je kan dat er moeilijk inpeperen.  Het gaat hier vaak over persoonlijke betrokkenheid en hoe dat gevoel over te brengen bij de teamleden.  Het zijn teamprojecten, maar uw eigen bijdrage daarin is cruciaal.  Het is ons succes, maar ook dat van jezelf.

Je kan dat ook doen via begeesterd les te geven, zodat ze jouw weg volgen.  Hoe vaak kiezen studenten niet voor een bepaalde richting omdat ze een inspirerende leraar hadden?

Overtuigingen

Stok achter de deur

Werken aan projecten waar op het eind van de rit  – dat is typisch 4-5 jaar – een economische valorisatie wordt verwacht, zijn soms slopend maar houden het vuur wakker.

Wanneer je op deze manier kan werken heb je een stok achter de deur (waar ik eigenlijk van hou), en werk je op een zodanige tijdsspanne dat je de eindresultaten nog kan zien ontplooien.  Dit is ook goed voor de studenten die in dit verhaal willen meewerken.  Je betaalt hiermee onderzoekers, doctorandi die het nadien moeten verderzetten.  Er zit schwung, plezier in het project, het gaat vooruit.

Self-propelling mensen

Je hebt mensen nodig die self-propelling zijn, zeker een doctor in de wetenschappen moet op zelfstandige basis in groepsverband kunnen werken.  Vanuit zijn eigen expertise kunnen werken met anderen.  Dat teamwork kan je niet anders dan orchestreren door het zelf daadwerkelijk te doen.  Dit werkt niet door iemand achter een pc te zetten en te zeggen, “doe maar voort, volgende maand kom ik eens kijken.”

Balans

Het moet een groep zijn die in balans is, iedereen dient een deel van het werk op zich te nemen, zodat het goed in evenwicht zit.

Duurzaam ondernemen is ook duurzaam personeelsbeleid!

Een project dien je te verpersoonlijken, het is niet enkel een project van het bedrijf waarvoor je werkt, maar ook van de mensen die aan het project werken.  Je moet betrokkenheid met het project toelaten, ownership van het project kunnen nemen, zonder daarin te overdrijven want dan word je inhalerig.  Iedereen dient gewaardeerd te worden voor zijn inbreng.

Gezonde combinatie van persoonlijke betrokkenheid stimuleren & wetenschappelijke / economische valorisatie zoeken

Dit zorgt dat je mooi & duurzaam bezig zijt met de mensen, én dat er op het einde van het verhaal een finaliteit is, dat er opgeleverd kan worden.

Deliverables

Op geregelde tijdstippen heb je deliverables nodig, om het vuur in het project te houden.  Als de deliverables allemaal op het eind van het project liggen, dan is dat niet goed!

Gebruik je talenten

Als je verstand hebt, en je doet er niets mee, dan ben je verkeerd bezig.  Als je zoals in een universiteit mensen met verstand samenbrengt, dan heb je een maatschappelijke rol te vervullen.  Aan de univ ben jij de man die het moet doen…

Nek uitsteken

Wij worden verondersteld om als pioniers onze nek uit te steken, en worden daarvoor gewaardeerd.

Waarden

Vertrouwen

Groepswerk aan een univ is niet altijd zo gemakkelijk, want we hebben allemaal ons ego, onze drive, daarop werd je trouwens geselecteerd.  Groepswerk met mensen die leven in academische vrijheid is vaak een zoeken, je dient je academische vrijheid te zien in het groepswerk, je kan nog altijd kiezen met wie je werkt.  Dus je hebt vertrouwen nodig in de mensen voor duurzame samenwerking.

Solidariteit

Als het apparaat van een collega onderzoeker het begeeft, en de aanschaf van een vervangtoestel is niet gebudgetteerd, dan zoeken we samen een oplossing voor zover dat mogelijk is en past binnen de lijnen van het project.

Je dient anderen bij te springen, te corrigeren indien de snelheid waarmee resultaten worden geboekt verschilt tussen de teamleden, maar niet afrekenen.

Kwistigheid

De kennis die je opdoet, de inzichten die je verwerft moet je durven delen.  Maar dan moet er wel vertrouwen zijn, want als je te kwistig je ideeën rondstrooit, en anderen gaan er mee lopen, dan heb je een bodemloos vat.  Langs de andere kant kan het ook zijn dat anderen zo ook ideeën naar jou werpen, zodanig dat het een grote hoop ideeën wordt waar je de beste kan uitplukken.  En als jouw idee naar voren komt als het beste idee, is het dan jouw idee, of is het een idee van de hoop?

Toegankelijk

Mensen en studenten kunnen bij mij terecht, dat maakt mijn mailbox heel duidelijk.

Je kan als professor les geven aan studenten met respect, je kan discussies stimuleren.  Ik wil een toffe prof zijn, niet in de zin van laks of toegeeflijk, makkelijk.  Maar wel rigoureus en inspirerend, streng maar rechtvaardig, maar toch steeds toegankelijk.

Authenticiteit

Daden en wat je in je kop hebt moeten gelijk lopen, noem het authenticiteit.

Als je geen maskers moet opzetten, dan ben je geland, dat is een kenmerk van volwassenheid …

Identiteit

Dit is anders voor mijn kinderen dan voor mijn collega wetenschappers.  Voor mijn kinderen wil ik iemand zijn waar ze iets aan hebben in een zo breed mogelijke zin.  Voor mijn doctoraatsstudenten wil ik een voorbeeld zijn naar hun vak toe en naar teamwork toe, omgaan met mensen.

Missie

Iets achterlaten waar de maatschappij iets aan heeft, en dit via wetenschappelijk onderzoek.  Bijdragen aan een duurzame maatschappij, iets met een economische of maatschappelijke finaliteit.

Veel studenten opleiden met een soortgelijke ingesteldheid naar de maatschappij toe, en liefst met dezelfde drive.

Je wil mensen opvoeden…  Je wil mensen maken naar je eigen ideaalbeeld.  Niet enkel intellectueel, maar ook sociaal gezien, een homo universalis maken.  Dat wil niet zeggen dat ikzelf aan dat ideaalbeeld voldoe … dat is een deel van de missie.

Wat maakt dat je er aan begon?

Interesse in het leven

Ik heb intrinsiek altijd al een grote interesse gehad voor wat bio en leven is.  Mijn eerste ambitie was eigenlijk om arts te worden, daar hangt een groter mysterie rond dan rond kunststoffen.    Maar 9 jaren studeren, dat wou ik mijn ouders niet aandoen.

Chemie leek een waardig alternatief.  Ik ben een kurieuzeneuzemosterdpot, en als ik als chemicus de werking van kleinste deeltjes zou snappen, dan zou ik wel een beeld krijgen van het totaal.

Het werpt zich op!

Energie en groen is iets dat zich als maatschappelijk fenomeen/probleem opwerpt, wij zijn als onderzoekers verondersteld om daaraan te werken.  Als je relevant werk wil doen met impact, dan heb je de maatschappelijke plicht om dit aan te pakken.  Als je nature en science opendraait, dan zie je dat het iets is dat leeft.

’t Is niet gemakkelijk

Voor mij is het een zegen dat die bio-based materialen aan het doorsijpelen zijn in de maatschappij, want als universiteit kunnen we daar een meerwaarde betekenen en daar ‘boldly go where no one has ever gone before’. Deze bio-based materialen zijn de toekomst, maar het is niet evident om daaraan te werken.

Het maatschappelijke en filosofische aspect is zeker en vast mooi meegenomen, maar de wetenschappelijke uitdaging is hier wel de primaire stimulus.

Als je het kunt doen, dan moet je het doen

Ik heb altijd al een brede interessesfeer gehad.  Als er zich een project aandient waarin ik kan samenwerken met mensen met wie ik het wetenschappelijk en collegiaal goed kan vinden, dan ga ik ervoor.  Dus weer de filosofie ‘als je het kunt, dan moet je het doen’.

Een goede coach

 

Deeltjesversneller in Grenoble

Je komt in je leven mensen tegen die tot voorbeeld strekken.  Ooit deed ik als beginnend onderzoeker experimenten aan de synchrotron van Hamburg, helemaal alleen, ’s nachts, versleten door gebrek aan slaap.  Op een gegeven moment – midden in de nacht – kwam de lokale verantwoordelijke een gesprekje aanknopen, met de beste intenties heeft hij Goderis met de grond gelijk gemaakt om die dan weer op te bouwen.

Het gebruik van zo’n deeltjesversneller kost enorm veel per minuut.  Hij stelde in vraag of elk van die experimenten wel de moeite waard waren, en dan maar poken, doorvragen.  Tot je op het moment komt dat je niets meer weet, dat hij je als jong wetenschappertje tot nederigheid dwingt.  Ik was toen al bezig met mijn onderzoek, maar na dat moment bekeek ik de zaak toch wel wat anders.  Die man ken ik nog steeds en er is wederzijds respect.

Wat staat in de vitrine, waar ben je fier op?

De publicaties

Er zijn heel wat internationale publicaties waar ik trots mag op zijn.

Binnenrijven van projecten

Het kunnen verwerven van onderzoeksprojecten is een prestatie op zich maar ik ga pas écht content kunnen zijn als het iets heeft opgeleverd.  Onze teams hebben veel credits gekregen, men lijkt vertrouwen in ons te hebben.

Nieuwe mensen!

Het feit dat je nieuwe mensen kan aantrekken, want dat betekent dat er geen negatieve dingen over onze groep worden verteld, dat is een teken dat we goed bezig zijn, dat er iets gebeurt!

Bespoedigen van de overgang van petrochemische naar bio-based materialen?

We hebben vorig jaar een patent ingediend op basis van een nieuw idee.  Ik vermoed dat dit impact zal hebben.

Hoe hou je het vol

De intrinsieke motivatie

De intrinsieke motivatie, de nieuwsgierigheid, het werken aan de maatschappij, maar daar hebben we het al over gehad.

Sfeer van inspiratie

De creatieve fase, het uitvinden is heel leuk, motiverend.  De kunst bestaat om zo’n elan warm te houden.  Je hebt na de creatieve fase immers ook de fase van transpiratie, van het volhouden en doorzetten om je doelstellingne te bereiken.  Dan moet je met de mensen bezig zijn, zorgen dat er een sfeer is dat je elkaar blijft inspireren, dat die tempo’s wat gelijk blijven lopen, dat iedereen het gevoel heeft dat het zijn project is. Dat je die horizon dichter ziet komen.

Verankeren van mijlpalen

Het is belangrijk dat je af en toe een mijlpaal kunt realiseren.  Dat je af en toe momenten kunt hebben waar je content kunt zijn van jezelf.  Feesten is belangrijk, maar de feesten moeten wel een reden hebben.  Je moet het zodanig organiseren dat het feesten zijn op basis van verwezenlijkingen.  Eens een vergadering organiseren waar je pizza’s laat aanrukken, dat is feesten, het hoeft niet groots te zijn.

Wat kan je aanbevelen aan (jonge) onderzoekers?

Gebruik je verstand als je het hebt en behoud je kinderlijk enthousiasme, blijf verwonderd naar de wereld kijken.  Alles is er al, je dient het alleen te ont-dekken…

Dat was een van Einstein zijn drijfveren, anders ga je nooit uitvissen hoe het in elkaar zit.  Je begint een project door aanvoelen, wat je al weet, gecombineerd met je intuïtie.  Je kan dat buikgevoel noemen, je baseren op wat bestaat in de wereld en dit samenbrengen met je eigen inzichten.

Maatschappijbeeld

Natuurlijke evolutie

De dingen evolueren op een natuurlijke wijze.   Waarom komt dit nu allemaal, die duurzaamheidshype? Omdat dat nu zo moet zijn..  Bij het begin van de industriële revolutie hebben we ons nooit vragen gesteld, we stookten maar op, blaasden alles in de lucht, we loosden alles in het water en dumpten in de zee.  Vervuil maar op, de planeet kan alles absorberen.  De fossiele bronnen leken oneindig.  Dat het wel eens anders zou kunnen zijn, moest nog worden uitgevonden. Nu gaat ons water kapot, warmt de aarde op, worden hier en daar – bij wijze van spreken – kindjes ziek.  De mensen krijgen nu een terugslag en worden slimmer.  Het is geen vorm van marketing (wat we allemaal lezen in nature, science, …),  nee, het zijn dingen die nu onder woorden komen en de slimste spint daar garen van.

Die hele sustainability ‘hype’, het is alsof de wereld daar nu klaar voor is.  Het moest gewoon nu gebeuren.  Het kon niet eerder, het kan ook niet later.  Op die manier ben ik een speler in het spel, ik mag dan wel wat nederig zijn, want ik ben gewoon een schakel in heel dat spel.  Ik voeg daar mijn prik aan toe, die klein is.

Synchroniciteit

Hoe komen zo’n dingen naar boven, wie heeft iets voor het eerst naar boven gebracht.  Het gebeurt overal zowat op eenzelfde moment, omdat de tijd dat vraagt.  Tien jaar geleden had je dat niet moeten doen allemaal, diegenen die dat toen deden waren visionair, maar behoorlijk alleen.

Uitvindingen komen ook niet uit het niets, dat is op basis van een chaotisch samenstellen van dingen, en dan rolt dat daaruit.  Een ander kan dat dan evengoed ook uitgevonden hebben.

Eeuw van de bio

Wetenschappelijk gezien heeft de eeuw waar we nu beland zijn het label ‘bio’ gekregen.  Er zijn nu trends aan het gebeuren die niet omkeerbaar zijn.

Creeer je eigen toekomst

Je kan je eigen toekomst creëren.  Soms is dat beangstigend als je merkt dat dat zo goed kan werken.  Je eigen geluk heb je zelf in de hand.  Ik zie dat gewoon gebeuren, dat ik bv. die projecten krijg, dat is wat ik graag wou.  Als je dat dan allemaal ziet gebeuren, dan denk je ‘fijn, dankjewel’.  Maar dit is soms wel beangstigend…als het stilvalt is het ook je eigen schuld.

Is het altijd zo dat je je eigen traject in eigen handen hebt?  Natuurlijk niet, bijvoorbeeld op je eigen gezondheid heb je niet altijd vat.

Niet laten hinderen door enige vorm van kennis

We zijn als westerlingen vaak veel te rationeel bezig, daarom is het goed dat je eens een vergadering op een sportveld kan doen, zodat je eens wat onnozel kunt doen.  Of eens een ontwerp van een project maakt op café, met genoeg bier, zodat je minder gehinderd wordt door een teveel aan voorkennis.

 

Niet alleen het onderzoek van deze bezielde man is Maatschappelijk Verantwoord, ook de manier waarop hij er mee omgaat is dat zeker en vast!

Franky De Cooman

Met dank aan Mieke De Pril voor de redactie.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: